Avrupa Karbon Sınır Vergisi CBAM Kesin Fazda: Türkiye İhracatına Etkisi ve Sektör Cephesi

Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM), bu yılın başında “yalnızca raporlama” döneminden çıkıp parasal yükümlülük dönemine girdi. Türkiye için bu dönüşüm soyut bir takvim olayı değil; toplam ihracatın yaklaşık yüzde 8’ini, parasal değerle 19 milyar avroyu doğrudan ilgilendiren bir maliyet kalemi.

CBAM nedir, kesin fazda ne değişti

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), AB pazarına giren karbon yoğun ürünlerin emisyonlarına bir bedel biçen düzenleme. Türkçesiyle Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) olarak da geçiyor. Mantığı basit: AB içindeki üretici EU ETS kapsamında ton başına karbon ödemesi yaparken, dışarıdan gelen aynı ürün karbon maliyetinden bağışık kalırsa rekabet çarpılıyor. CBAM, ithal ürünün AB sınırından girerken aynı karbon yükünü taşımasını sağlıyor.

Geçtiğimiz iki yıl boyunca yürürlükte olan geçiş dönemi sadece raporlamaya dayalıydı; ithalatçı verisini topluyor, beyan ediyor, ancak ödeme yapmıyordu. Bu yılın başından itibaren devreye giren kesin faz farklı işliyor. İlk parasal yükümlülük 30 Eylül tarihinde başlıyor; önümüzdeki yıl içinde tüm bu yılki ithalat için sertifika satın alımı zorunlu hale geliyor. AB, sertifika satışını 1 Şubat’a ertelemiş olsa da maddi yükümlülük bu yıla ait emisyonları kapsayacak şekilde geriye dönük işliyor.

Kapsamdaki sektörler aynı: demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen. Komisyon, bu listeyi önümüzdeki dönemde organik kimyasallar ve plastiklere genişletmeyi planlıyor; ancak bu genişleme şimdilik tartışma aşamasında. Yakın gelecekteki pratik etkileri ölçecek kalem, mevcut altı sektörün AB sınırında ödeyeceği karbon bedeli.

CBAM sertifikasının fiyatı, EU ETS müzayedesinde oluşan haftalık ortalama tahsisat fiyatına bağlı. Geçtiğimiz dönemde ilk açıklanan CBAM sertifika fiyatı 75,36 avro seviyesindeydi; bu rakam üçer aylık dönemlerle güncelleniyor. Önümüzdeki yıldan itibaren güncelleme periyodu haftalığa dönüşecek. Fiyatın bu kadar dinamik olması, ihracatçının ürün fiyatlandırmasında “öngörülebilirlik” sorununu büyütüyor; uzun vadeli sözleşmelerde karbon maliyetinin nasıl yansıtılacağı sözleşme hukukunda yeni bir başlık olarak gündemde.

Türkiye’nin AB ihracatında CBAM ağırlığı

Türkiye’nin AB’ye toplam ihracatı yıllık 100 milyar avroyu aşıyor; AB, Türk dış ticaretinin en büyük partneri. CBAM kapsamındaki dört ana ürün grubu (çelik, alüminyum, çimento, gübre) tek başına 19 milyar avroyu temsil ediyor. Bu rakam, Türkiye’nin toplam mal ihracatının yaklaşık yüzde 8’ine denk geliyor. AB pazarına bu kalemlerle giren Türk üretici, doğrudan CBAM maliyetiyle karşılaşacak.

İhracat hacmi tek başına anlamlı değil; emisyon yoğunluğu daha belirleyici. SHURA Enerji Dönüşümü Merkezi’nin analizine göre Türkiye’nin CBAM kırılganlığı en yoğun şekilde demir-çelik ve alüminyumda görülüyor. Bu iki sektörün yüksek enerji tüketimi, ithal girdi bağımlılığı ve birim başına düşük katma değeri, karbon yükünü dengeleyecek manevra alanını daraltıyor. Çimento ise üretim sürecinin doğası gereği farklı bir durumda; ayrı bir başlıkta ele alacağımız bu kategoride emisyonun büyük kısmı kimyasal reaksiyondan kaynaklanıyor.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ve Hazine’nin makro düzeyde CBAM etkisinin yönetilebilir olduğunu söylemesi tesadüf değil; toplam ihracat içindeki pay yüzde 8 bandında sınırlı kalıyor. Ne var ki sektörel kırılım çok farklı. Çimentoda AB pazarına bağımlılığı yüksek bir Türk üretici, doğrudan FOB ihracat fiyatından daha yüksek bir CBAM maliyetiyle yüzleşebiliyor. Bu nokta, makro tablonun sektörel detaylarla birlikte okunması gerekliliğini ortaya koyuyor.

İhracatın coğrafi dağılımı da maliyetin nasıl emileceğini belirliyor. Türkiye’nin AB ihracatının önemli bir kısmı Almanya, İtalya ve Hollanda’ya yapılıyor; bu üç pazar tek başına AB ihracatımızın yarısından fazlasını oluşturuyor. Almanya pazarı CBAM yükünü en hassas şekilde değerlendirecek olan; Alman ithalatçısı, Türk tedarikçinin verisini titizlikle inceleyecek. Türkiye’nin ihracatçı portföyü içinde Almanya odaklı çalışanlar için CBAM uyumu öncelikli iş haline geldi. Sahte haberin saatler içinde saptanması başlıklı çerçevemiz, bir veri kaynağına nasıl yaklaşılacağını gösteriyor; CBAM verilerinin değerlendirilmesinde de benzer bir titizlik gerekiyor.

Çimento sektörü: kalsifikasyon kuralı ve veri eşiği

↑ Başa dön

Çimento, kapsamdaki altı sektör arasında en kendine özgü pozisyonu tutuyor. Demir-çelik veya alüminyum üretiminde emisyonun büyük bölümü yakıt yanmasından kaynaklanıyor; yani enerji verimliliği ve yenilenebilir geçişi maliyeti düşürebilir. Çimentoda durum farklı. Üretimin temel reaksiyonu olan kireçtaşı kalsifikasyonu (CaCO₃ → CaO + CO₂), kimyasal süreç gereği karbon salıyor. Bu emisyon yakıt değişikliğiyle ortadan kalkmıyor; sadece karbon yakalama ve depolama (CCS) teknolojileriyle azaltılabiliyor. CCS henüz Türkiye’de ticari ölçekte uygulanmıyor, dünyada da pilot ölçek hâkim.

TÜRKÇİMENTO verilerine göre sektör, bu yılın ilk on bir ayında 75 milyon tonu aşan klinker üretimi gerçekleştirdi; Türkiye dünya çimento üretiminde sürekli olarak ilk on ülke arasında yer alıyor. AB pazarına gönderilen çimento ve klinkerin değeri ihmal edilebilir değil. CBAM maliyeti EU ETS fiyatına bağlı; mevcut yaklaşık 75 avro/ton bandında ve klinkerin yüksek emisyon yoğunluğu (yaklaşık 0,85 tCO₂/ton klinker) düşünüldüğünde, tek başına klinker ihracatında CBAM maliyeti FOB satış fiyatına yakın bir kalem yaratıyor.

Bu noktada veri kalitesi belirleyici hale geliyor. Üretici ölçülmüş ve doğrulanmış emisyon verisi sunmazsa AB tarafı “varsayılan değer” (default value) kullanıyor; bu değer en kötü emsallere göre belirleniyor ve neredeyse her durumda gerçek verinin üstünde kalıyor. Yani veri eksikliği, tek başına bir CBAM maliyeti büyütücüsü. TÜRKÇİMENTO ve sektörün önde gelen üreticileri ölçüm, doğrulama ve raporlama (MRV) altyapısına yatırım yapmaya başladı. Detaylar çimento sektörünün CBAM eşiği başlıklı küme yazımızda.

Sektörün kısa vadeli savunma hattı üç eksende toplanıyor. Birincisi, alternatif yakıt kullanımı; petrokok yerine biyokütle, atık türevi yakıt (ATY) ve atık lastik kullanımı, fosil kaynaklı emisyonu kademeli azaltıyor. İkincisi, klinker oranı düşürme; çimento bileşiminde klinker yerine cüruf, uçucu kül gibi katkıların oranını artırarak nihai ürünün emisyon yoğunluğunu indirme. Üçüncüsü, yenilenebilir elektrik üretimi; sektör genelinde elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 10’u şu an yenilenebilir kaynaktan karşılanıyor, hedef bu oranı yüzde 25-30 bandına çıkarmak. CCS yatırımı orta-uzun vadeli; şimdilik üç ekseni de hızlandırmak öncelikli plan.

Demir-çelik: ton başına 140-198 avro maliyet baskısı

Türkiye, AB’ye demir-çelik ihracatında ilk beş ülke arasında. Sıcak haddelenmiş yassı çelik, soğuk haddelenmiş ürünler, uzun ürünler, çelik boru gibi alt segmentlerde Türk üretici belirgin bir paya sahip. CBAM’in demir-çelikte yarattığı maliyet etkisi, EU ETS fiyatına ve ürünün emisyon yoğunluğuna bağlı olarak değişiyor; ama bant net.

Çelikte gömülü emisyon yoğunluğu 2,0-2,2 tCO₂/ton bandında. EU ETS fiyatı 70 avro/ton senaryosunda CBAM maruziyeti ton başına 140-154 avro bandına oturuyor. ETS fiyatı 90 avro/ton seviyesine çıktığında bu yük 180-198 avro bandına yükseliyor. Sıcak haddelenmiş yassı çeliğin uluslararası FOB fiyatının 600-700 avro arasında dalgalandığı düşünülürse, CBAM yükü ihracat marjını silen bir kalem olarak ortaya çıkıyor.

Üreticinin manevra alanı sınırlı ama yok değil. Elektrik ark ocaklı (EAF) üretim, klasik entegre üretime göre daha düşük emisyon yoğunluğuna sahip; girdi olarak hurda kullanan EAF tesisleri CBAM bandında avantaj kazanıyor. Yenilenebilir elektrik kullanımı, hidrojen tabanlı üretim denemeleri ve enerji verimliliği projeleri orta vadeli maliyet azaltıcı kalemler. Demir-çelik ihracatçısının CBAM maliyet tablosu küme yazısında bu hesaplamaları ayrıntılı veriyoruz.

Türkiye’deki çelik üretiminin büyük bir kısmı EAF tabanlı; bu durum bir avantaj olarak okunabilir. Ancak ETS’nin “varsayılan değer” hesaplamasında, üretici tesisin spesifik verisini ibraz etmedikçe ülke ortalaması üzerinden hesap yapılıyor; bu da düşük emisyonlu EAF tesislerinin avantajını otomatik olarak yansıtmıyor. Tesis bazlı ölçüm, doğrulama ve sertifikalandırma süreçleri öncelik kazandı. İkinci el üretim ekipmanı yenileme döngüsü ve yeni teknoloji yatırımları (yüksek kapasite hurda işleme, hidrojen indirgemeli demir üretimi) önümüzdeki on yılın temel bahsi.

Alüminyum ve gübre: yüksek elektrik bağımlılığı, hassas marjlar

Alüminyum, CBAM kapsamındaki sektörler arasında en yüksek karbon ayak izine sahip kategori. Birincil alüminyum üretiminde gömülü emisyon yoğunluğu 6-10 tCO₂/ton bandına ulaşıyor; çünkü Bayer-Hall-Héroult prosesinde elektroliz devasa elektrik tüketiyor. Elektriğin nereden geldiği belirleyici: kömür ağırlıklı şebeke kullanıyorsa emisyon zirvede, hidroelektrik veya nükleer ağırlıklı şebekede çok daha düşük.

EU ETS fiyatı 70 avro/ton senaryosunda alüminyum için CBAM maruziyeti ton başına 420-700 avro bandına oturuyor; 90 avro/ton senaryosunda 540-900 avro bandına çıkıyor. Bu rakamlar mutlak ifade; ürünün uluslararası fiyatına oranla yüzde 25-35’lik bir maliyet artışı anlamına geliyor. Türk alüminyum üreticisinin AB pazarındaki rekabet pozisyonu, kullanılan elektriğin karbon yoğunluğuna bağlı.

Gübrede tablo benzer ama farklı bir dinamikle. Azotlu gübre üretiminde temel girdi olan amonyak, doğal gaz yoğun bir süreçten geçiyor (Haber-Bosch prosesi); enerji girdisinin yarıya yakını ürüne emisyon olarak yansıyor. Türkiye’nin gübre ihracatı çelik veya alüminyum kadar büyük değil ama kapsamlı bir sektör. Detaylı analizler için alüminyum ve gübre cephesi küme yazımıza bakabilirsiniz.

Türkiye’nin ikincil alüminyum üretimi yani geri dönüşümlü alüminyum, CBAM cephesinde bir köprü işlevi görüyor. Hurda alüminyum kullanarak yapılan üretim, birincil üretime kıyasla yaklaşık yüzde 90 daha az enerji tüketiyor; emisyon yoğunluğu çok daha düşük. Bu durum, geri dönüşüm odaklı tesislere CBAM döneminde yapısal bir rekabet avantajı veriyor. Geri dönüşüm altyapısının genişletilmesi, hurda toplama-ayrıştırma-işleme zincirinin güçlendirilmesi sektörün önümüzdeki yıllarının ana yatırım kalemi.

Türkiye İklim Yasası 7552 ve TR-ETS pilot dönemi

↑ Başa dön

Türkiye, CBAM’in oluşturduğu basıncı yönetmek için kendi karbon fiyatlandırma altyapısını kurdu. 7552 sayılı İklim Kanunu, geçen Temmuz başında TBMM tarafından kabul edildi ve aynı ay Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Yasa, Türkiye’nin yüzyıl ortası net sıfır emisyon hedefi ile uyumlu bir hukuki çerçeve kuruyor; emisyon ticaret sistemi (TR-ETS), karbon bütçesi, izleme-raporlama-doğrulama yükümlülükleri ve CBAM ile uyum için bir ayna mekanizma içeriyor.

TR-ETS pilot dönemi bu yıl başladı, önümüzdeki yıl sonuna kadar sürecek. Pilot dönemde sistemin kapsamı, yıllık 50 bin ton CO₂eş üzeri emisyon üreten Kategori B ve C tesisleri içeriyor; demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre ve elektrik üretimi gibi CBAM’le örtüşen sektörler hedefte. Pilot süresince tahsisler yüzde 100 ücretsiz olacak; yani tesisler emisyon hakkı ödemiyor ama her emisyonu raporlamak, doğrulatmak ve kotalar dahilinde kalmak zorunda. İklim Yasası 7552 ve TR-ETS küme yazımızda mevzuat detayını adım adım veriyoruz.

Pilot dönem sonrası ilk uygulama dönemine geçiş başlıyor. Bu dönemde ücretsiz tahsis kademeli olarak azaltılacak, müzayede mekanizması devreye girecek. Türkiye böylece kendi sınırları içinde karbon fiyatı oluşturarak hem ulusal yeşil dönüşüm hedeflerini destekliyor hem de CBAM kapsamında kendisine “ödenen karbon” muafiyeti talep edebileceği bir veri tabanı kuruyor.

Yasanın getirdiği MRV (izleme-raporlama-doğrulama) çerçevesi tesisler için yeni bir uyum yükü demek. Her emisyon kaynağı için ölçüm sistemleri kurulması, akredite edilmiş bağımsız doğrulayıcılar tarafından raporun onaylanması, dijital sicile aktarılması zorunlu. Bu altyapının kurulması bir maliyet ama aynı zamanda CBAM cephesinde Türk üreticinin “veri sahibi” pozisyonunu güçlendiriyor; AB tarafının “varsayılan değer” yerine ölçülmüş gerçek veriyi kullanması talep edilebilir hale geliyor.

CBAM-SKDM eşitleme mekanizması: AB-TR mahsup hattı

CBAM mekanizmasının az tartışılan ama Türk üretici için belirleyici parçası, eşitleme mekanizması. Mekanizma şöyle çalışıyor: AB tarafı, ithal edilen ürünün geldiği ülkede karbon fiyatı ödenmiş olduğunu belgelendirebilirse, bu tutar CBAM yükümlülüğünden düşülüyor. Yani Türkiye’de TR-ETS kapsamında ton başına 20 avro karbon ödemiş bir üretici, AB’de aynı ton için 75 avro yerine 55 avro öder.

Bu, Türkiye için iki yönlü stratejik öneme sahip. Birincisi, sektörlerin “iki kere ödememesi”ni sağlıyor; mahsup hattı olmadan TR-ETS bir maliyet artırıcı kalem olurken, mahsup hattıyla ulusal sistem CBAM yükünü emen bir tampon işlevi görüyor. İkincisi, ulusal karbon gelirinin Türkiye’de kalmasını sağlıyor; CBAM ödemesi olarak AB bütçesine giden tutarın yerine, aynı tutar TR-ETS kapsamında ulusal hazinede topluyor.

Bu çerçevenin pratikteki uygulaması kolay değil. AB tarafı, mahsup talebinin kabul edilebilmesi için ulusal karbon fiyatlandırma sisteminin belirli kriterleri karşılaması gerekiyor: emisyon kapsamının yeterli olması, fiyat oluşumunun şeffaf olması, doğrulama prosedürlerinin AB standartlarıyla uyumlu olması. Türkiye İklim Bakanlığı, AB Komisyonu ile bu denklik müzakerelerini sürdürüyor; teknik komite çalışmaları devam ediyor. CBAM-SKDM eşitleme mekanizması küme yazısı bu çerçeveyi detaylı veriyor.

Denklik kararının zaman çizelgesi henüz net değil. AB Komisyonu, üçüncü ülkelerin karbon fiyatlandırma sistemlerini değerlendirirken zaman alıyor; emsal süreçlerde (Norveç, İsviçre, İngiltere gibi) müzakereler iki üç yıl sürmüştü. Türkiye’nin AB ile gümrük birliği ilişkisi sürecin hızlanmasında bir avantaj olarak değerlendiriliyor. Pilot dönem boyunca toplanan veri, denklik müzakeresinin temel argümanı olacak; bu da pilot dönemdeki MRV titizliğinin uzun vadeli stratejik önemini gösteriyor.

KOBİ ihracatçı ve 50 ton muafiyet eşiği

AB’nin geçen yıl onayladığı CBAM sadeleştirme paketi, küçük ölçekli ithalatçıyı sistem dışına çıkardı. Paketin merkezindeki “de minimis” kuralı, yıllık 50 ton ve altı CBAM kapsamlı ürün ithal eden ithalatçıyı sertifika alma, gömülü emisyon hesaplama ve doğrulama yükümlülüklerinden muaf tutuyor. AB Komisyonu, bu kuralın yaklaşık 182.000 ithalatçıyı (büyük çoğunluğu KOBİ ve birey) sistem dışına çıkaracağını ve buna rağmen toplam emisyon kapsamının yüzde 99’undan fazlasının korunacağını hesaplıyor.

Türk KOBİ üreticisinin pozisyonu burada ikircikli. Bir yandan, küçük ölçekli ihracat yapan üreticilerin AB tarafındaki ithalatçısı muafiyet eşiğinin altında kalabiliyor; bu durumda CBAM yükü pratikte ortadan kalkıyor. Öte yandan, KOBİ üreticisi muafiyetin teknik ayrıntılarına vakıf değilse, ithalatçının kontrol etmesi gereken bir parametre tek başına bir sürtüşme noktası haline gelebiliyor. AB ithalatçısı, “Türk tedarikçimin verisiyle uğraşmak yerine başka ülkeden alayım” diyebilir.

KOBİ ihracatçısı için pratik öneri net: kendi emisyon raporunu hazırlamak, ISO 14064 veya benzeri standartlarda belgelendirmek, AB ithalatçısına hazır veri seti sunmak. Bu hazırlık KOBİ finansman kanalları ile birlikte planlandığında, yeşil dönüşüm yatırımları için TÜBİTAK, KOSGEB ve AB hibeleri devreye giriyor. 50 ton muafiyet eşiği küme yazımız bu kanallara yön veriyor.

Muafiyet eşiğinin pratik uygulaması ithalatçının takip sorumluluğunda. Yıl içinde 50 tonluk kümülatif eşik aşılırsa, eşiği aşan ithalatçı tam CBAM uyum süreçlerine girmek zorunda. Bu nedenle KOBİ ihracatçısının AB ithalatçısı ile sözleşmesinde, eşik takibi ve veri paylaşımı için açık maddeler koyması yerinde olur. Aksi halde yıl ortasında “eşik aşıldı, veri gerekiyor” gibi acil talep durumlarında üretici hazırlıksız yakalanır.

CBAM’in yan etkisi: yeşil yatırım, CCS ve yerli karbon pazarı

↑ Başa dön

CBAM, sadece bir maliyet kalemi değil; aynı zamanda Türkiye’de sınai yatırımları yeniden yönlendiren bir sinyal. Yüksek karbon yoğunluğuna sahip üretim yöntemleri AB pazarında ekonomik olmaktan çıkarken, düşük karbon alternatifleri rekabet avantajı kazanıyor. Yenilenebilir enerji yatırımları (özellikle güneş ve rüzgar), enerji verimliliği projeleri, hidrojen tabanlı üretim denemeleri, atık ısı geri kazanım sistemleri sektör bilançolarında ön plana çıkıyor.

Çimento sektöründe karbon yakalama ve depolama (CCS) tartışması yeniden gündemde. CCS, çimentoda kimyasal süreç emisyonlarını azaltmanın tek yolu olarak görülüyor; ancak teknoloji henüz ticari ölçekte uygulanabilir değil. TÜRKÇİMENTO, “üçüz dönüşüm” (yenilenebilir, enerji verimliliği, CCS) çağrısı yaptı; bu üç eksende eş zamanlı yatırım gerekiyor. Yerli karbon sertifikası pazarı küme yazımız bu yatırım yönlendirmesini detaylandırıyor.

Türkiye’nin bu dönüşümü makro düzeyde nasıl yönettiği önümüzdeki yılları belirleyecek. Şehirleşme trendinin demografik etkileri çerçevemizde anlattığımız büyük göç ve kentleşme dinamiği, enerji talebini yapısal olarak yükseltiyor. CBAM, bu enerji talebinin hangi kaynaklardan karşılanacağını dolaylı yoldan zorunlu hale getiriyor. Karbon yoğun kaynakları sürdüren bir sanayi yapısı, AB pazarında giderek artan bir maliyet baskısıyla karşılaşıyor; düşük karbon altyapısına yatırım yapan sanayi yapısı ise rekabet avantajını taşıyor.

Ulusal karbon piyasasının olgunlaşması da bu dönüşümün belirleyici parçası. TR-ETS pilot dönemi sırasında oluşacak fiyat sinyali, hangi sektörlerin daha hızlı dönüşeceğini gösterecek. Mevcut konut ve gayrimenkul fiyat dinamikleri de bu yeni sanayi yatırım dalgasından etkilenecek; Türkiye konut piyasasının fiyat dinamiği çerçevemizde bu bağı kurmuştuk.

Yatırım finansmanı tarafında AB sermayesi de devreye giriyor. AB üyesi şirketler, Türkiye’de yenilenebilir enerji ve düşük karbon üretim tesislerine yatırım yapmayı stratejik avantaj olarak değerlendiriyor; tedarik zincirinde CBAM uyumlu Türk üretici, AB pazarı için tercih edilen kaynak haline geliyor. Bu sermaye akışı, Türkiye’nin yeşil dönüşümünde dış finansman boyutunu da büyütüyor; Avrupa Yatırım Bankası (EIB) ve İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) tarafından açılan kredi hatları sektör yatırımlarının önemli bir bölümünü destekliyor.

İhracatçı için pratik takvim ve uyum kontrol listesi

CBAM uyumu, takvim disiplinine bağlı bir süreç. Türk ihracatçısının önündeki en acil iş, AB tarafındaki ithalatçısıyla veri paylaşım kanalını kurmak. Bu yılki ithalatın gömülü emisyon verisi, ithalatçının önümüzdeki yılın Eylül sonuna kadar beyanı için gerekli. Veri formatı standartlaştırıldı; AB Komisyonu’nun “Communication Template” şablonu, üretici tesisten doğrulanmış emisyon bilgisini taşıyor.

Uyum kontrol listesi sekiz başlıkta toplanıyor: ürün gruplarının CBAM koduyla eşleştirilmesi, gömülü emisyon hesaplama yönteminin seçilmesi (varsayılan değer mi tesis bazlı veri mi), MRV sistemlerinin kurulması, akredite doğrulayıcının seçilmesi, AB ithalatçısı ile veri paylaşım sözleşmesinin imzalanması, TR-ETS kayıt ve raporlama yükümlülüğüne uyum, mahsup mekanizması için karbon ödeme belgelerinin saklanması, sözleşmelerde karbon maliyeti yansıtma klozunun açıkça yazılması. Bu sekiz başlık tamamlandığında üretici, CBAM uyumu için “hazır” pozisyonda. Eksik kalan her başlık, ithalatçı tarafında belirsizlik ve sözleşme riskine dönüşüyor.

Sıkça Sorulan Sorular

CBAM kesin fazı ne zaman başladı?

CBAM’in kesin fazı bu yılın 1 Ocak tarihinde başladı. Geçiş dönemi son iki yıl boyunca yalnızca raporlama yükümlülüğü içeriyordu; kesin faz parasal yükümlülük dönemini başlatıyor. İlk yıllık beyan ve sertifika teslim tarihi 30 Eylül; ancak sertifika satışı 1 Şubat’a ertelendi, dolayısıyla bu yıla ait ithalat için sertifikalar önümüzdeki yıl alınıyor.

Türkiye’nin CBAM kapsamındaki ihracatı ne kadar?

Türkiye’nin AB’ye CBAM kapsamlı ürün (demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre) ihracatı yıllık 19 milyar avro civarında. Bu rakam, Türkiye’nin toplam mal ihracatının yaklaşık yüzde 8’ine denk geliyor. Makro düzeyde yönetilebilir görünse de sektörel kırılım çok farklı; çimento ve alüminyumda CBAM yükü FOB fiyatına yakın seviyelere ulaşabiliyor.

TR-ETS pilot dönemi ne getiriyor?

TR-ETS pilot dönemi bu yıl başladı, önümüzdeki yıl sonuna kadar sürecek. Pilot dönemde yıllık 50 bin ton CO₂eş üzeri emisyon üreten tesisler kapsamda; tahsisler yüzde 100 ücretsiz, yani tesisler ödeme yapmıyor ama raporlama, doğrulama ve kota uyumu zorunlu. Pilot dönem sonrası ücretsiz tahsis kademeli azalacak, müzayede mekanizması devreye girecek.

Çimento sektöründe CBAM neden daha sert?

Çimento üretiminin temel kimyası, kireçtaşı kalsifikasyonu reaksiyonundan kaynaklanan karbon emisyonunu doğuruyor. Bu emisyon yakıt değişikliğiyle ortadan kalkmıyor; sadece karbon yakalama ve depolama (CCS) teknolojileriyle azaltılabiliyor. CCS henüz ticari ölçekte uygulanmadığından, çimento sektörünün kısa vadeli manevra alanı dar. Türk üretici verisini ölçülmüş ve doğrulanmış olarak sunmadığında AB varsayılan değerleri uyguluyor; bu da maliyeti büyütüyor.

Türkiye’de TR-ETS’e ödenen karbon AB’de CBAM’dan düşülüyor mu?

Evet, eşitleme mekanizması işlerse. AB tarafı, ithal edilen ürünün geldiği ülkede karbon fiyatı ödenmiş olduğunu belgelendirebilirse bu tutar CBAM yükümlülüğünden düşülüyor. TR-ETS’in AB tarafından “denk sistem” sayılması için belirli teknik kriterler gerekli; Türkiye İklim Bakanlığı bu denklik müzakerelerini AB Komisyonu ile sürdürüyor.

50 ton muafiyet kuralı kimleri kapsıyor?

AB’nin geçen yıl onayladığı sadeleştirme paketi, yıllık 50 ton ve altı CBAM kapsamlı ürün ithal eden AB ithalatçısını sistem dışına çıkarıyor. Bu muafiyet, yaklaşık 182 bin ithalatçıyı (çoğu KOBİ ve birey) kapsam dışı bırakıyor. Türk KOBİ ihracatçısının AB tarafındaki müşterisi muafiyet eşiğinin altındaysa CBAM yükü pratikte ortadan kalkıyor.

CBAM kapsamı genişleyecek mi?

AB Komisyonu, CBAM kapsamını organik kimyasallar ve plastiklere genişletme konusunu inceliyor; ancak bu genişleme şu an tartışma aşamasında. Önümüzdeki dönemde ek sektörlerin eklenmesi muhtemel; Türk üreticisinin bu olasılığa şimdiden hazırlık yapması yerinde olur. Detayları takip için AB CBAM kesin faz kuralları küme yazımız güncel veri içeriyor.

CBAM sertifikası nereden alınıyor, fiyatı nasıl belirleniyor?

CBAM sertifikası, AB Komisyonu’nun yönettiği merkezi CBAM sicili üzerinden satın alınıyor. Fiyatı, EU ETS müzayedesinde oluşan haftalık ortalama tahsisat fiyatına bağlı; bu yıl için üçer aylık dönemlerle açıklanıyor, önümüzdeki yıl haftalık güncellemeye geçilecek. Sertifika sayısı, ithal edilen ürünün gömülü emisyon miktarına eşit olmak zorunda.

Türk ihracatçısı CBAM verisini nasıl doğrulatır?

Doğrulama, AB tarafından akredite edilmiş bağımsız doğrulayıcılar üzerinden yapılır. Türkiye’de TÜRKAK akreditasyonu, IAF üzerinden AB tarafıyla denklik taşıyor; TÜRKAK akredite kuruluşlar tarafından verilen ISO 14064-3 doğrulama raporları AB tarafında geçerli. Üreticinin emisyon raporu, akredite doğrulayıcı tarafından inceleniyor; doğrulama raporu ithalatçıya iletilebilecek standart bir belge halinde teslim ediliyor. Sürecin ortalama maliyeti tesis büyüklüğüne göre değişiyor; küçük tesisler için yıllık birkaç bin avro, büyük tesisler için on binlerce avroya ulaşabiliyor.

Editör notu: CBAM, Türkiye sanayinin AB pazarındaki rekabet pozisyonunu yeniden şekillendiren bir düzenleme. Yazımız genel okuyucuyu hedef alıyor; sektör bazında somut maliyet hesaplaması için sertifikalı danışmanlık kuruluşlarına başvurmak yerinde olur. Bu yazı yatırım veya hukuki tavsiye değildir, bilgilendirme amaçlıdır. — Mehmet Kara, Teknoloji Editörü